Sinema tarihinin 12 kırılma anı: Lumière’den iPhone’a

Sinema yüz otuz yıldır aynı soruyu soruyor: bir görüntü, bir insana ne hissettirebilir? Bu yazıda sinemanın dilini değiştiren on iki anı sırayla anlatıyoruz. Her birinin sonunda, bugün telefonla üretim yapan biri için ne anlama geldiğini de not ettik.

Sessiz dönem: görüntü dil olmayı öğreniyor

1. 1895 · İlk halka açık gösterim

   Lumière Kardeşler, 28 Aralık 1895’te Paris’te kısa filmlerini parayla bilet alan bir seyirciye gösterdi. Sinema bir buluş olmaktan çıkıp ortak bir deneyime dönüştü. Ders: Tek planlık sıradan bir an bile, doğru seçildiğinde izleyiciyi büyüler.

2. 1902 · Méliès ve Ay’a Seyahat

   Sihirbaz Georges Méliès, kamerayı durdurup sahneyi değiştirerek ilk film hilelerini kurdu. Sinemanın yalnızca gerçeği kaydetmediği, hayal de kurabildiği anlaşıldı. Ders: Efekt, hikâyeye hizmet ettiğinde büyü olur.

3. 1925 · Eisenstein ve montaj

   Potemkin Zırhlısı’ndaki Odessa merdivenleri sahnesi, iki görüntünün art arda gelmesinin yeni bir anlam ürettiğini gösterdi. Kurgu, bir kesme tekniğinden düşünme biçimine dönüştü. Ders: Kesme, iki görüntünün toplamından fazlasını anlatır.

4. 1927 · Ses geliyor

   Caz Şarkıcısı, senkronize şarkı ve konuşmayı uzun metraj bir filmle seyirciye ulaştırdı. Birkaç yıl içinde oyunculuk, kamera ve kurgu sesle birlikte yeniden düşünüldü. Ders: Ses, görüntünün yarısıdır.

Klasik ve modern sinema: kurallar yazılıyor ve bozuluyor

1. 1941 · Yurttaş Kane ve derin odak

   Orson Welles ve görüntü yönetmeni Gregg Toland, ön ve arka planı aynı anda net tutan kadrajlarla izleyicinin gözünü kendisi gezdirmesine izin verdi. Ders: Kadrajın her katmanı ayrı bir bilgi taşıyabilir.

2. 1948 · Bisiklet Hırsızları ve Yeni Gerçekçilik

   İtalyan yönetmenler kameralarını sokağa çıkardı; amatör oyuncular ve gündelik dertlerle sinemayı hayata yaklaştırdılar. Ders: Büyük bütçe değil, gerçek bir duygu izleyiciyi tutar.

3. 1959–1960 · Fransız Yeni Dalgası

   Truffaut’nun 400 Darbe’si ve Godard’ın Serseri Aşıklar’ı hafif kamera, sokak çekimi ve atlamalı kurguyla (jump cut) kuralları bilerek bozdu. Bugün vloglarda gördüğün hızlı kesmelerin kökü burada. Ders: Kuralı bilerek bozmak bir üsluptur; bilmeden bozmak hatadır.

4. 1964 · Susuz Yaz ve Berlin

   Metin Erksan’ın Susuz Yaz’ı Berlin Film Festivali’nde Altın Ayı kazandı ve Türk sinemasının dünyaya açılan kapılarından biri oldu. Ders: Yerel bir hikâye, doğru anlatıldığında evrensel olur.

Yeni teknolojiler: bakış değişiyor

1. 1995 · Dogma 95

   Lars von Trier ve Thomas Vinterberg’in manifestosu elde kamera, doğal ışık ve efektsiz çekim gibi katı kurallar koydu. Kısıtlamanın yaratıcılığı nasıl keskinleştirdiği tartışıldı. Ders: Az imkân, net bir üslup doğurabilir.

2. 1999 · Matrix ve donan zaman

   Bir yay boyunca dizilmiş çok sayıda fotoğraf makinesiyle çekilen “bullet time” sahneleri, zamanı durdurup kamerayı etrafında döndürdü. Ders: Teknoloji, yalnızca yeni bir görsel dil kurduğunda akılda kalır.

3. 2014 · Kış Uykusu ve Altın Palmiye

   Nuri Bilge Ceylan’ın Kış Uykusu, Cannes’da Altın Palmiye aldı. Uzun diyalog sahneleri ve sabırlı kadrajlarıyla hızın değil, dikkatin sinemasını hatırlattı. Ders: Sabır da bir anlatım aracıdır.

4. 2015 · Tangerine ve telefon

   Sean Baker, Tangerine’i bir iPhone ve takılabilir anamorfik lensle çekti; film Sundance’te gösterildi. Profesyonel kamera ile cebimizdeki kamera arasındaki duvar inceldi. Ders: Kamera değil, bakış film yapar.

Kendine sor